Onderwijs en armoede, loopt het in de soep?

Onderwijs, het verbindt én het verdeelt ons. Waar we als Vlaanderen het onderwijs blijven uitdragen als fundament voor onze meritocratische samenleving, tonen beleidsmakers zich toch nog vaak blind voor de kansengroepen die stelselmatig niet dezelfde kaarten toebedeeld krijgen. 

We vallen vaak terug op een individueel schuldmodel. Ook goedbedoelde uitspraken zoals “wie hard werkt, die komt er wel!” dragen dit schuldmodel ergens in zich mee, want betekent dat dan dat iedereen die het ‘niet maakt’ in deze samenleving dan niet hard genoeg heeft gewerkt ervoor? Of zijn er gewoonweg structurele obstakels die het pad voor deze groepen veel moeilijker maken?

De grote hindernissen waar we op deze mooie zaterdag in april op focusten waren armoede en onderwijs. Dat armoede veel verder gaat dan enkel financiële ontberingen voelden we denk ik allemaal wel ergens al aan. Toch deden de eerlijke, openhartige en boeiende getuigenissen van Karin Heremans en Aaron van Parys ons even bezinnen.

Directrice Karin Heremans kiest steeds voor verbinding

Grote uitdagingen vragen om gepassioneerde leidersfiguren, en tot die groep kan Karin Heremans zich zeker rekenen. We werden hartelijk ontvangen op het Koninklijk Atheneum in Antwerpen (een beetje later dan origineel was gepland, maar de verse koffiekoeken bleken al snel de schuldige te zijn van deze kleine vertraging). Het Atheneum kan een van de meest statige gebouwen van de Rooseveltplaats in Antwerpen haar thuis noemen, en ik kon mijn ogen niet van de imposante architectuur afhouden terwijl we ons verplaatsten naar een knusse vergaderzaal. 

Karin legt uit dat ze ondertussen al 20 jaar directeur is van het atheneum, en de blik in haar ogen straalt wanneer ze gepassioneerd vertelt over de uitdagingen en het beleid van de school. Het Atheneum is een middelbare school dat een groep leerlingen ontvangt die voor het overgrote deel afkomstig zijn uit kansengroepen: kinderen die gevlucht zijn uit oorlogsgebieden, die ouders hebben die analfabeet zijn, die thuis mee zorg moeten dragen voor hun broertjes en zusjes, die weinig sociaal vangnet of verbinding vinden, kinderen die toekomen op hun eerste schooldag en de taal niet machtig zijn en toch maar zelfstandig hun draai moeten vinden in dit Vlaanderen. 

Ik denk aan mijn eigen familie, daarin zitten ook een heel aantal leerkrachten in die weliswaar actief zijn op scholen ver buiten de drukke stadskern, met dus een heel ander publiek, en moet serieus slikken als ik dit hoor. Maar het is duidelijk dat Karin vertrekt vanuit meer dan alleen een professionele verplichting: ze ziet het als haar maatschappelijke roeping om deze jongeren voor te bereiden op de samenleving, en hun de middelen te geven die ze nodig hebben om ‘het te maken’. 

Zo worden er verschillende soorten klassen en modules ingericht, specifiek vertrekkende vanuit de uitdagingen rond taal. Het is ook duidelijk dat ze een groot belang hecht aan de kracht die woorden met zich meebrengen: ze gebruikt termen zoals ‘modules’ in plaats van ‘bijles’, zodat leerlingen niet onterecht het gevoel hebben dat ze achterop hinken, maar ook ‘gedragscoach’ in plaats van ‘motivatiecoach’, want soms moeten deze jonge rakkers ook gewoon even met beide voeten op de grond gezet worden. 

Karin Heremans vertelt over haar engagement rond de-radicalisering en de-polarisatie, en ik kan me voorstellen dat op een school als de hare, met zoveel verschillende culturen en geschiedenissen en socioculturele gewoontes door elkaar, dit een ongelooflijke uitdaging moet betekenen. Maar vol overtuiging benadrukt ze haar principes van verbinding, het advies om weg te streven van argumenten op basis van persoonlijke identiteit, en te focussen op de gezamenlijke waarden en doelen. 

Het vuur waarmee ze vertelt over haar visie, haar roeping, maar ook haar kwetsbare kanten, haar moeilijke periodes, raakt me. Het maatschappelijk leiderschap dat ze uitdraagt vertrekt vanuit haar authentieke zelf, en haar radicale openhartigheid maakt hier integraal deel van uit. Het is een pakkende, inspirerende houding die nogmaals benadrukt hoe belangrijk het is voor ons als groep om een stem te betekenen voor vooruitgang in onze maatschappij.

Onderwijsondersteuneurs tonen impact van kansarmoede

De namiddag brachten we door op onze thuisbasis in de Jozef de Bomstraat. We ontmoeten Elise Janssens, Aaron Van Parys en Xavier Van Keirsbulck. Aaron en Xavier zijn beide onderwijsondersteuners, waarbij Aaron een opgeleide ervaringsdeskundige is op vlak van armoede. Tijdens de presentatie ontdekken we hoe moeilijk het is voor leerlingen uit een armoedesituatie. Zoals al eerder vermeld beperkt armoede zich niet enkel tot financiële uitdagingen, maar gaat het veel verder: een beperkt opvangnet, moeilijkheden om aan te sluiten bij de leefwereld van leeftijdsgenoten, een laag zelfbeeld, chronische stress, een overvolle mentale bandbreedte, grote uitdagingen op vlak van mentale -en vaak ook fysieke!- gezondheid, de lijst kan blijven doorgaan. 

Het maken van een fout of een verkeerde stap komt een persoon uit armoede vaak veel duurder te staan, dat was een realisatie die me beroerde. De uitwisseling tussen de deelnemers van de Belpaire academie en Aaron en Xavier kwam op gang, en daar beseften we ook dat armoede veel kwetsbaarheid met zich meebrengt. 

We bleven hangen op de vraag ‘wanneer trek je als leerkracht aan de alarmbel als je merkt dat een leerling uit armoede komt, en hier moeilijkheden door ervaart op school? Wat kun je doen om te helpen?’ en we beseften dat een antwoord hierop vinden allesbehalve evident is. Een besef hebben van de uitdagingen en laagdrempelige oplossingen aanbieden, zonder waardeoordeel of zonder een nood op te dringen om de zaak in eigen controle te nemen, is al een stap in de goede richting. 

De namiddag werd afgesloten met de persoonlijke getuigenis van Aaron, die zelf het verdomd moeilijke leven van iemand die komt uit armoede heeft meegemaakt en ons diepgaand meenam in hoe hij het onderwijs beleefde als kind. Het verhaal liet een diepe indruk op ons na, en we scheidden onze wegen terwijl we het gewicht van de verhalen van die dag nog de tijd gaven om te bezinken in ons systeem. 

Beleid vergeet bepaalde groepen in de samenleving

Armoede en onderwijs. Meritocratie. Taal. Maatschappelijk leiderschap. We zijn bepaalde groepen aan het vergeten in ons onderwijsbeleid, maar ook breder in de samenleving. Er is nog een grote nood aan stemmen, aan duwende krachten om deze uitdagingen aan te pakken. 

Ik ben ontzettend dankbaar om dit complexe verhaal van onderwijs en armoede langs twee verschillende perspectieven te hebben kunnen beluisteren. Verhalen zoals die van Aaron en Karin zijn nodig om te beseffen dat armoede niet enkel een statistiek is, of een headline in online kranten bedoeld om toetsenbordridders te genereren in de reacties, maar dat er echte mensen schuil gaan achter deze veelbesproken problematiek.

We hebben allemaal het onderwijs meegemaakt, maar zetten we allemaal ook onze blik genoeg open naar de ervaringen van anderen? Is het beleid bereid om hiernaar te luisteren, de verhalen naar waarde te schatten, en hier afdoende wetgevend kader voor te ontwikkelen en middelen voor vrij te maken? Het was een dag die veel vragen verduidelijkte, maar zo mogelijk nog veel meer vervolgvragen opriep.

Deze blog werd geschreven door Eva Druyts.